Το Πρόβλημα Σπινόζα, Irvin Yalom

Πέρασαν κιόλας τρεις μήνες από την τελευταία μου ανάρτηση στο «Καφές και Βιβλία». Ω ναι — τρεις ολόκληροι μήνες σιωπής. Η αλήθεια είναι πως από την αρχή είχα αποφασίσει να γράφω μόνο όταν ένα βιβλίο με αγγίζει πραγματικά· όταν νιώθω την ανάγκη να μοιραστώ σκέψεις, προβληματισμούς και μικρές εσωτερικές αναταράξεις.

Lockdown mood, λοιπόν.

Άλλοι χάθηκαν δημιουργικά μέσα σε στοίβες κλασικών αριστουργημάτων. Άλλοι διάβασαν λίγο — με ρυθμούς χελώνας, όπως εγώ. Κάποιοι καθόλου (δεν θα σταθώ σε αυτούς…). Εγώ πάντως διάβασα. Και χρειάστηκα και τους τρεις αυτούς μήνες για να ολοκληρώσω το βιβλίο που κράτησα στα χέρια μου. Ίσως και επίτηδες. Για να το απολαύσω αργά, χωρίς βιασύνη.

Γιατί όταν πρόκειται για τον αγαπημένο μου ψυχοθεραπευτή, Irvin Yalom, δεν θέλω να τελειώνει γρήγορα.

Το βιβλίο; Το Πρόβλημα Σπινόζα, από τις Εκδόσεις Άγρα.

Με μία λέξη: ατμοσφαιρικό.

Η ιστορία εκτυλίσσεται την εποχή που ο Adolf Hitler αναδύεται στο πολιτικό στερέωμα. Πλάι του στέκεται «υπερήφανα» ο Alfred Rosenberg, μια σκοτεινή, φανατισμένη μορφή της ναζιστικής ιδεολογίας. Αντικοινωνικός, ισχυρογνώμων, βαθιά εμποτισμένος με μίσος, εμμονικά προσηλωμένος στην εξόντωση των Εβραίων, τους οποίους θεωρούσε «μίασμα» για το γερμανικό έθνος.

Κι όμως — παράδοξο και σχεδόν ειρωνικό — ίνδαλμά του υπήρξε ο Johann Wolfgang von Goethe, ο οποίος θαύμαζε τον Baruch Spinoza. Έναν Εβραίο φιλόσοφο. Αυτό το εσωτερικό ρήγμα, αυτή η αντίφαση, γίνεται το «κόκκινο πανί» που διατρέχει την αφήγηση.

Η πλοκή εναλλάσσεται ανά κεφάλαιο και κινείται μεταξύ Άμστερνταμ, Ρωσίας και Γερμανίας. Με αριστοτεχνικό τρόπο, ο Γιάλομ πλέκει παράλληλα τις ζωές του Σπινόζα και του Ρόζενμπεργκ — δύο εντελώς διαφορετικές υπάρξεις που συναντώνται μόνο μέσα από τη φιλοσοφική αναζήτηση.

Ο Σπινόζα: επαναστατικός για την εποχή του, μα πράος, ολιγαρκής, σχεδόν ασκητικός.
Ο Ρόζενμπεργκ: επίσης «επαναστατικός», αλλά με έναν σκοτεινό, καταστροφικό τρόπο — μια ψευδοεπανάσταση που στόχευε στην εξάλειψη της διαφορετικότητας.

Ως προς τη δομή, το βιβλίο ξεκινά ομαλά και σταδιακά βαθαίνει. Στη μέση ίσως δημιουργείται μια μικρή «κοιλιά» από τις εκτενείς περιγραφές, χωρίς όμως να κουράζει. Αντίθετα, ενισχύει την ψυχογραφία. Προσωπικά ξεχώρισα τα κεφάλαια που εστιάζουν στον Ρόζενμπεργκ — εκεί όπου το ενδόμυχο μίσος του αποκαλύπτεται μέσα από σπασμωδικές σκέψεις και αντιφάσεις.

Αν έχετε διαβάσει άλλα έργα του Yalom, ξέρετε ήδη πως συνδυάζει τη φιλοσοφία με την ψυχοθεραπευτική ματιά με τρόπο μοναδικό. Αν όχι, ίσως αυτό να είναι μια εξαιρετική αρχή.

Γιατί τελικά, πίσω από την Ιστορία, ο Yalom μιλά για κάτι βαθύτερο: για το πώς διαμορφώνεται μια συνείδηση. Για το πώς η σκέψη μπορεί να οδηγήσει είτε στη φώτιση είτε στο σκοτάδι.

Καλό σας διάβασμα —
και ας παίρνουμε τον χρόνο μας με τα βιβλία που αξίζουν. ☕📖

Σ.